Κατάθλιψη: Η Υπαρξιακή Συστημική Oπτική

Τί είναι η κατάθλιψη

Η κατάθλιψη είναι μια ψυχική διαταραχή που επηρεάζει ολοένα και περισσότερους ανθρώπους παγκοσμίως. Δεν αποτελεί απλώς μια περαστική θλίψη ή μελαγχολία, αλλά αντίθετα μια επίμονη και εξουθενωτική κατάσταση.

Η κατάθλιψη μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την ποιότητα ζωής ενός προσώπου, να οδηγήσει στην απομόνωσή του από τις σχέσεις του, να μπλοκάρει τα συναισθήματά του,  ακόμα και να οδηγήσει σε έκπτωση της καθημερινή λειτουργικότητάς του.

Συμπτώματα της Κατάθλιψης

Τα συμπτώματα της κατάθλιψης ποικίλουν, σημειώνουν διαφορετική ένταση και διάρκεια για κάθε άνθρωπο και συνήθως περιλαμβάνουν:

• Καταθλιπτική διάθεση: Για το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας, σχεδόν καθημερινά τα άτομα μπορεί να αισθάνονται βαθιά θλίψη, λύπη, κενό, απελπισία.  
• Μειωμένο ενδιαφέρον ή ευχαρίστηση: Παρατηρείται συνήθως έντονη μείωση ενδιαφέροντος ή ευχαρίστησης σε όλες (ή σχεδόν σε όλες) τις δραστηριότητες που το άτομο συνήθως επιτελούσε ή απολάμβανε στο παρελθόν.
• Σημαντική απώλεια βάρους ή αύξηση βάρους: Η εμφανής αλλαγή σωματικού βάρους συνήθως επέρχεται χωρίς να υπάρχει κάποια προσπάθεια για τροποποίηση του βάρους (για παράδειγμα δίαιτα). Κυρίως σχετίζεται με δραστική μείωση ή αύξηση της όρεξης του ατόμου για αρκετό χρονικό διάστημα.
• Αϋπνία ή υπερυπνία: Συνήθως διαπιστώνεται από άτομα που βιώνουν κατάθλιψη να αλλάζει τόσο ο χρόνος όσο και η διάρκεια του ύπνου τους, ως αντίδραση στην έντονη συναισθηματική κατάσταση που βιώνουν.
• Ψυχοκινητική διέγερση ή επιβράδυνση: Προκειμένου να εξηγηθεί καλύτερα, η ψυχοκινητική διέγερση σημαίνει έντονη σωματική κινητικότητα (συνήθως συνοδεύεται από ένταση, άγχος ή και επιθετικότητα). Από την άλλη, η ψυχοκινητική επιβράδυνση αφορά τον αργό ρυθμό στην κίνηση, στην σκέψη αλλά και στο λόγο. Αυτό το σύμπτωμα κυρίως παρατηρείται από άλλους, ενώ τα ίδια τα άτομα συνήθως δεν αντιλαμβάνονται τα αισθήματα ανησυχίας ή επιβράδυνσης.
• Κόπωση ή μειωμένη ενέργεια: Χωρίς να έχει υπάρξει απαραίτητα σωματική κόπωση. Αφορά ένα γενικό αίσθημα κούρασης.
• Αίσθημα αναξιότητας:Το αίσθημα αναξιότητας δεν αφορά μια δραστηριότητα, αλλά συνήθως εκτείνεται σε όλο τα φάσμα της ζωής ενός ανθρώπου με κατάθλιψη και η εστίαση γίνεται στην αίσθηση χαμηλής προσωπικής αξίας, στην καθήλωση στην αδικία ή στο μοιραίο.
• Μειωμένη ικανότητα σκέψης ή συγκέντρωσης ή αναποφασιστικότητα: Καθώς υπάρχει έντονη δυσφορία και πολλές μπλεγμένες σκέψεις, το άτομο αισθάνεται αδυναμία να επικεντρωθεί σε μια δραστηριότητα για παράδειγμα, ενώ βιώνει την αίσθηση της ανεπάρκειας στη λήψη απόφασης.
• Επαναλαμβανόμενες σκέψεις θανάτου: Σε ορισμένες περιπτώσεις ανθρώπων που αντιμετωπίζουν κατάθλιψη μπορεί να υπάρξουν και σκέψεις θανάτου ή αυτοκαταστροφής. Όχι απλώς φόβος για το θάνατο, αλλά και επαναλαμβανόμενες ιδέες αυτοκτονίας  είτε με είτε χωρίς συγκεκριμένο σχέδιο. Σε ορισμένες, πιο σοβαρές συνθήκες, μπορεί ένα άτομο που βιώνει κατάθλιψη και δεν έχει φροντιστεί να οδηγηθεί ακόμα και σε απόπειρα αυτοκτονίας.

Επιπλέον, είναι σημαντικό να σημειωθεί πως τα συμπτώματα αυτά συνηθέστερα προκαλούν σημαντική δυσφορία, αλλά και έκπτωση στη καθημερινή λειτουργικότητα του ατόμου. Ταυτόχρονα, τα συμπτώματα αυτά δεν θα πρέπει να αποδοθούν σε κάποια άλλη ιατρική πάθηση ή χρήση ουσιών.

Θλίψη vs. Κατάθλιψη: Μια Σημαντική Διάκριση

Είναι σημαντικό να γίνει διάκριση μεταξύ της θλίψης και της κατάθλιψης, καθώς συχνά διαπιστώνεται κίνδυνος να υπάρξει σύγχυση ανάμεσα σε δύο αρκετά διαφορετικές καταστάσεις. Η θλίψη είναι μια αναμενόμενη συναισθηματική αντίδραση (ένα συναίσθημα δηλαδή), που μπορεί κανείς να βιώσει σε διάφορες αρνητικές ή δυσφορικές συνθήκες στη διάρκεια της ζωής.

Η θλίψη ως συναίσθημα, δεν αποκλείει την συνύπαρξη και άλλων συναισθημάτων την ίδια στιγμή. Η κατάθλιψη δεν είναι απλώς ένα συναίσθημα, αλλά πολύ περισσότερο θα μπορούσε να περιγραφεί ως ένα πέπλο που σκεπάζει και κατακλύζει το άτομο, την σκέψη του, τα συναισθήματά του, τον εαυτό του και τις σχέσεις του.

Η θλίψη, συνήθως, είναι παροδική και δεν επηρεάζει σημαντικά την καθημερινή λειτουργικότητα. Για παράδειγμα, η θλίψη μετά από ένα χωρισμό ή την απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου είναι ένα αναμενόμενο συναίσθημα.

Η κατάθλιψη, από την άλλη πλευρά, είναι μια πιο επίμονη και περίπλοκη κατάσταση. Τα συμπτώματα εμφανίζονται με ένταση και μεγαλύτερη διάρκεια επηρεάζοντας αρνητικά την ζωή του ατόμου. Για παράδειγμα, την ικανότητά του να εργαστεί, να σπουδάσει, να διατηρήσει σχέσεις και να απολαύσει γενικότερα τη ζωή του. Η απελπισία, η ματαιότητα και το αίσθημα κενού κυριαρχούν. Η κατάθλιψη μπορεί να περιλαμβάνει και το συναίσθημα της θλίψης, ωστόσο είναι μια κατάσταση αποδιοργανωτική για τη ζωή του ανθρώπου.

Αίτια της Κατάθλιψης:

Η υπαρξιακή συστημική προσέγγιση αναγνωρίζει ότι η κατάθλιψη δεν είναι απλώς μια βιοχημική ανισορροπία ή μια απλή συναισθηματική αντίδραση, αλλά μια σύνθετη κατάσταση που πηγάζει από την αλληλεπίδραση διαφόρων παραγόντων. Έτσι, τόσο εσωτερικοί όσο και εξωτερικοί παράγοντες – αλλά και η αλληλεπίδραση αυτών- μπορούν να συμβάλλουν στην εμφάνιση της κατάθλιψης. Ενδεικτικά:

Εσωτερικοί Παράγοντες:

• Ανεπεξέργαστα υπαρξιακά ερωτήματα:  Όταν τα φυσιολογικά υπαρξιακά ερωτήματα για τη ζωή, το θάνατο, την ελευθερία, τον έρωτα, τη θέση του ανθρώπου στον κόσμο  απωθούνται και δεν επεξεργάζονται, ώστε να αναζητήσει κανείς αυθεντικές απαντήσεις μπορεί να οδηγήσουν στην αίσθηση κενού, ματαιότητας, στην έλλειψη νοήματος ζωής και στην παράδοση στο μοιραίο. Είναι ερωτήματα βαθιά υπαρξιακά και απαιτητικά, η μη επεξεργασία των οποίων οδηγεί σε καθήλωση.
• Δύσκολα προσωπικά βιώματα: Τραυματικές εμπειρίες ζωής (όπως η κακοποίηση ή η παραμέληση), δυσλειτουργικές σχέσεις, αρνητικές πεποιθήσεις για τον εαυτό και τον κόσμο, η εμπειρία των διακρίσεων ή  του ρατσισμού είναι μερικά παραδείγματα. Στην πραγματικότητα, όλοι με κάποιο τρόπο, κάποια στιγμή έχουμε βρεθεί αντιμέτωποι με τραυματικές εμπειρίες. Όταν σε αυτές δεν υπάρχει το δίχτυ προστασίας της σχέσης, αλλά και η επεξεργασία για υπέρβαση του τραύματος, τότε το τραύμα μπορεί να γίνει ένα είδος GPS στη ζωή μας: καθοδηγεί σκέψεις, αποφάσεις, δράσεις.   
• Η δυσκολία στην έκφραση συναισθημάτων: Δεν είναι λίγες οι φορές που παρατηρούμε ότι οι άνθρωποι καταπιέζουν τα συναισθήματά τους και κυρίως το θυμό τους, με αποτέλεσμα αυτός να γιγαντώνεται «μέσα τους» και πολλές φορές να εκφράζεται σε μεταγενέστερο χρόνο προς τον εαυτό. Τα συναισθήματα είναι πληροφορίες που μας συντονίζουν με το περιβάλλον μας και όταν δεν αισθανόμαστε την ασφάλεια να τα μοιραστούμε, τότε γίνονται πιεστικά για τον εαυτό.
• Ανεπεξέργαστα πένθη: Ο θάνατος ενός αγαπημένου προσώπου, ο χωρισμός, η απόλυση από την εργασία, η απώλεια της υγείας, η ύπαρξη μιας χρόνιας ασθένειας ή άλλες σημαντικές απώλειες. Η αποφυγή ή η άρνηση για επεξεργασία του πένθους, δεν επιτρέπει τη διαχείρισή του, αλλά τη διαιώνιση του πόνου μέσα στο χρόνο.

Εξωτερικοί Παράγοντες: 

• Το πλαίσιο του ατόμου: Το οικογενειακό, κοινωνικό και εργασιακό περιβάλλον ενός ατόμου και οι πιθανές δυσλειτουργικές ή/και συγκρουσιακές σχέσεις μέσα σε αυτά. Τα πλαίσια στα οποία ζούμε, έχουν μια ιδιαίτερη σημασία, άλλωστε, καθώς μας δίνουν ταυτότητα.
• Έλλειψη υποστηρικτικού περιβάλλοντος : Η κοινωνική απομόνωση και η απουσία ενός δικτύου, η απουσία της αίσθησης ανήκειν είναι σημαντικοί ψυχοπιεστικοί παράγοντες, αφού αυτά τα δίκτυα είναι το δίχτυ μας.
• Οικογενειακά «καταθλιπτικά μοτίβα»:  Όταν η κατάθλιψη περνά διαγενεακά στο «οικογενειακό DNA». Όταν μια οικογένεια διαγενεακά «υπερασπίζεται» ως στάση ζωής το κλείσιμο, την απομόνωνση, την αίσθηση αδικίας και ματαιότητας, τότε και ο εξωτερικός κόσμος βιώνεται ως εχθρικός. Αυτά τα μοτίβα τείνουν να είναι ασυνείδητα και διαιωνίζονται στα πλαίσια που ζει το άτομο, αφού «έτσι έχει μάθει να βλέπει τον κόσμο».

Τα παραπάνω αποτελούν ψυχοπιεστικά γεγονότα ή συνθήκες ζωής που θα μπορούσαν να συσχετιστούν με την κατάθλιψη, όχι όμως με ένα γραμμικό τρόπο ή με μια σχέση αιτίου – αιτιατού.

Όπως η ιστορία του κάθε ανθρώπου διαφέρει, έτσι και η ψυχική του ανθεκτικότητα απέναντι στις δύσκολες καταστάσεις είναι προσωπική δεξιότητα. Αυτό το γεγονός είναι που τονίζει πόσο σημαντική είναι η εξατομίκευσης και η εστίασης στο κάθε πρόσωπο ξεχωριστά, ώστε να μπορέσει να απαντηθεί το ερώτημα «Τι με έχει οδηγήσει στην κατάθλιψη;»

Κατάθλιψη και Υπαρξιακή Συστημική Θεώρηση

Η υπαρξιακή συστημική θεώρηση προσφέρει μια ολιστική προσέγγιση στη κατανόηση και θεραπεία της κατάθλιψης. Η εστίαση δεν περιορίζεται μόνο στα συμπτώματα. Απεναντίας, η κατάθλιψη προσεγγίζεται θεραπευτικά μέσα στο πλαίσιο της ζωής του ατόμου και των σχέσεών του, με στόχο τη νοηματοδότησή της. Πιο συγκεκριμένα:

• Ο άνθρωπος ως ολότητα: Ο άνθρωπος δεν αποτελεί το σύνολο των συμπτωμάτων που τον ταλαιπωρούν, αλλά συνιστά μια ολότητα με μοναδικά βιώματα, αξίες, πεποιθήσεις και ιστορία ζωής. Η οικοδόμηση γνήσιας θεραπευτικής σχέσης προσφέρει την δυνατότητα στον θεραπευόμενο να νιώσει ασφάλεια, να επεξεργαστεί και να νοηματοδοτήσει τα δύσκολα βιώματα, τις αγωνίες, τα ανεπεξέργαστα συναισθήματα που σχετίζονται με την κατάθλιψη. Έτσι, η εστίαση από το σύμπτωμα μετατοπίζεται σε εκείνες τις συνθήκες που το έχουν ευνοήσει να υπάρξει.
• Η σημασία του πλαισίου και των προσωπικών σχέσεων: Η κατάθλιψη δεν αναδύεται απομονωμένα, ατομικά. Οι αλληλεπιδράσεις του ατόμου με το περιβάλλον του, τις σχέσεις του με τους άλλους και τα συστήματα στα οποία ανήκει (οικογένεια, εργασία, κοινότητα) είναι ένας σημαντικός παράγοντας εξερεύνησης. Η υπαρξιακή συστημική ψυχοθεραπεία εστιάζει στο πως η κατάθλιψη μπορεί να είναι μια απόκριση, ένα σύμπτωμα σε δυσκολίες ή συγκρούσεις σε αυτές τις σχέσεις και συστήματα. Πώς τα συμπτώματα σχετίζονται με την αλληλαντίδραση με τα σημαντικά πρόσωπα ζωής. Έτσι, ένας από τους θεραπευτικούς στόχους είναι η συνειδητοποίηση και  ανατροπή δυσλειτουργικών αλληλεπιδράσεων και η υπεράσπιση του λειτουργικού σχετίζεσθαι.
• Επεξεργασία των αγωνιωδών υπαρξιακών ερωτημάτων: Η κατάθλιψη σχετίζεται και με ανεπεξέργαστα υπαρξιακά ερωτήματα αναφορικά με το νόημα της ζωής, τον έρωτα, την ελευθερία, τη ζωή και το θάνατο.  Στα πλαίσια της υπαρξιακής συστημικής θεραπείας ο  θεραπευόμενος μπορεί να έρθει αντιμέτωπος  με αυτά τα ερωτήματα και να αναζητήσει αυθεντικές απαντήσεις που θα του δώσουν νόημα και κατεύθυνση στη ζωή του. Για παράδειγμα, ένας θεραπευόμενος μπορεί να αναρωτιέται «Γιατί αισθάνομαι άδειος;» ή «Γιατί δεν μπορώ να βρω χαρά στη ζωή μου;»  Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει στην εξερεύνηση αυτών των ερωτημάτων σε βάθος, ώστε να οικοδομήσει το δικό του προσωπικό νόημα ζωής, πέρα από τα γνωστά και δοσμένα.
• Ο θυμός που μπορεί να αξιοποιηθεί: Συμβαίνει συχνά πίσω από την κατάθλιψη να υποβόσκει το συναίσθημα του θυμού που δεν έχει ακουστεί / εκφραστεί / αξιοποιηθεί από το άτομο. Θυμός που προκύπτει από την παραβίαση των προσωπικών ορίων και που, εφόσον δεν έχει εκφραστεί, καθηλώνει στην αίσθηση αδικίας. Και μια αίσθηση αδικίας που οδηγεί σε συναισθηματικό πνίξιμο ή παραίτηση και η οποία μπορεί να εκδηλώνεται ως ευερεθιστότητα, πικρία ή ακόμα και αυτοκαταστροφική συμπεριφορά. Ο θυμός είναι ένα πολύ σημαντικό και χρήσιμο συναίσθημα, ο οποίος μπορεί να αξιοποιηθεί μέσω της επεξεργασίας υπέρ του ατόμου (ως έναυσμα για αλλαγή) και όχι ενάντια στον εαυτό του όπως συμβαίνει πολλές φορές στην κατάθλιψη.
• Ενίσχυση των Υγιών Δυνάμεων: Τέλος, είναι κεντρικό το γεγονός ότι η υπαρξιακή συστημική ψυχοθεραπεία δεν εστιάζει μόνο στην ψυχοπαθολογία, αλλά κινείται προς την υπεράσπιση της ψυχικής υγείας του ατόμου. Και είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι είναι δύο διακριτές καταστάσεις. Σε αυτή την περίπτωση, επομένως, σημαίνει πως η κατάθλιψη δεν ορίζει το πρόσωπο και πως δεν αποτελεί την ταυτότητά του. Στη ψυχοθεραπεία το άτομο δε λογίζεται ως αδύναμο αλλά ευνοείται να ανακαλύψει και αξιοποιήσει τις υγιείς δυνάμεις του και την ομορφιά του.

Η ενίσχυση των υγιών δυνάμεων του ατόμου ως απάντηση στο βούλιαγμα της κατάθλιψης δεν έρχεται για να κουκουλώσει το «σκοτάδι», αλλά συμβαίνει καθώς το άτομο αναγνωρίζει πως δεν είναι μόνο το «σκοτάδι» του.  

Δυνατά σημεία, αξίες, σημαντικές λειτουργικές σχέσεις που θέλει να υπερασπιστεί, βλέμματα εμπιστοσύνης και αναγνώρισης που μπορεί να έχει λάβει ως «δώρα» στη διάρκεια της ζωής του, προσωπικές μικρές και μεγάλες νίκες είναι μόνο μερικά σημεία που μπορεί κανείς να αξιοποιήσει στην διεργασία της θεραπείας, αντικρίζοντας τα δύσκολα βιώματά του και επιλέγοντας να ξαναγράψει την ιστορία του υπερασπιζόμενος την ζωή του.

Έτσι, παρότι η κατάθλιψη είναι μια καθηλωτική κατάσταση, από την οποία ο άνθρωπος αισθάνεται δυσκολία να διαφύγει, τελικά ο τρόπος δεν είναι η διαφυγή αλλά η αξιοποίηση όλων του των δυνάμεων και η κατανόηση και επεξεργασία των δυσκολιών του. Και το πλαίσιο της ψυχοθεραπείας παρέχει τον ασφαλή χώρο, όπου κανείς μπορεί αφενός να αντέξει να μοιραστεί όλα εκείνα που τον δυσκολεύουν αφετέρου να μπορέσει να αναλάβει ξανά δράση για τη ζωή του.