Βουλιμία: καταναλώνοντας το συναίσθημα

Τί είναι η βουλιμία;

Η βουλιμία αποτελεί μια σοβαρή διατροφική διαταραχή, η οποία επηρεάζει εκατομμύρια ανθρώπους παγκοσμίως. Εκδηλώνεται κατά κύριο λόγο με επαναλαμβανόμενα επεισόδια υπερφαγίας, τα οποία διαδέχονται από αντισταθμιστικές συμπεριφορές (π.χ. αυτοπροκαλούμενος εμετός, χρήση καθαρτικών, διουρητικών ή κλυσμάτων κ.α.).

Αυτές οι αντισταθμιστικές συμπεριφορές αποσκοπούν σε πρώτη ανάγνωση στην αποφυγή του ατόμου να πάρει κιλά, για αυτό το λόγο η αποβολή της τροφής γίνεται σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα μετά την υπερφαγία.

Ποια είναι τα συμπτώματα της βουλιμίας;

Προκειμένου να γίνει κατανοητό πότε ένα άτομο αντιμετωπίζει αυτή τη διαταραχή, έχουν θεσπιστεί τα παρακάτω κριτήρια:

1. Επαναλαμβανόμενα επεισόδια uπερφαγίας. Ένα υπερφαγικό επεισόδιο περιγράφεται από τα εξής:

• Κατανάλωση σε συγκεκριμένο χρονικό διάστημα (συνήθως μέσα σε 2 – 3 ώρες) εμφανώς μεγαλύτερης ποσότητας τροφής από αυτήν που θα μπορούσαν να καταναλώσουν οι περισσότεροι άνθρωποι κατά τον ίδιο χρόνο και υπό παρόμοιες περιστάσεις.

• Αίσθηση έλλειψης ελέγχου στην κατανάλωση της τροφής όσο διαρκεί το επεισόδιο (π.χ., αίσθηση του ατόμου ότι αδυνατεί να σταματήσει να τρώει ή νιώθει ότι δε μπορεί να ελέγξει πόσο τρώει).

4. Η αυτοαξιολόγηση (αίσθηση αυταξίας, εικόνα εαυτού) εξαρτάται υπέρμετρα από το σχήμα και το βάρος του σώματος (π.χ. «αν δεν είμαι x κιλά δεν αξίζω τίποτα, είμαι απλώς χοντρός/ή»).

Ορισμένα ακόμη, εξίσου σημαντικά συμπτώματα, τα οποία παρατηρούνται σε ένα άτομο με βουλιμία μπορούν να είναι τα εξής:

• Αίσθημα αηδίας για τον εαυτό: Μετά από ένα βουλιμικό επεισόδιο δεν είναι σπάνιο να προκύπτει έντονο συναίσθημα αηδίας και απαξίωση για τον εαυτό. Καθώς είναι μια πολύ επώδυνη εμπειρία, άνθρωποι με βουλιμία αναφέρουν έντονα αρνητικά συναισθήματα για τον εαυτό.
• Ένταση και άγχος: Το βίωμα του βουλιμικού επεισοδίου συνοδεύεται από ένταση και άγχος, τα οποία παραμένουν και μετά την ολοκλήρωσή του.
• Χαμηλή αυτοεκτίμηση και κοινωνική απομόνωση: Η εμπειρία τέτοιων επεισοδίων κατ’ επανάληψη επιδρά αρνητικά στην αυτοεκτίμηση, με συνοδό αποτέλεσμα τη διάθεση του ατόμου να αποξενωθεί από τον κοινωνικό περίγυρο, καθώς βιώνει ενοχές, απόγνωση, ακόμα και μίσος για τον εαυτό του.
• Αυτοτραυματισμός: Σε κάποιες περιπτώσεις, παρατηρείται μαζί με τα βουλιμικά επεισόδια και αυτοτραυματισμός, συνήθως σε ένδειξη αυτοτιμωρίας.

Πώς εκδηλώνεται ένα βουλιμικό επεισόδιο;

Ένα βουλιμικό επεισόδιο χωρίζεται συνήθως σε τρεις διαφορετικές φάσεις:

1. Φάση υπερφαγίας:

Σε αυτή την πρώτη φάση το άτομο ξεκινά και καταναλώνει ασυνήθιστα μεγάλη ποσότητα τροφής σε σύντομο χρονικό διάστημα. Καθώς αισθάνεται ότι αδυνατεί να ελέγξει τον εαυτό του και να σταματήσει, συνεχίζει να τρώει ακόμα και όταν αισθανθεί κορεσμό (δεν πεινάει άλλο). Δεν είναι, μάλιστα, λίγες οι φορές, όπου οι τροφές που καταναλώνονται θεωρούνται ανθυγιεινές ή «απαγορευμένες (λιπαρές τροφές με πολλές θερμίδες)

2. Φάση συμπεριφοράς αντιστάθμισης:

Μετά την ολοκλήρωση της υπερφαγικής εκδήλωσης, το άτομο υιοθετεί συμπεριφορές με σκοπό να απαλλαγεί από τις τροφές και τις θερμίδες που κατανάλωσε. Συνηθέστερα, επικεντρώνεται σε μεθόδους άμεσης αποβολής της τροφής, προκαλώντας εμετό ή κάνοντας κατάχρηση καθαρτικών μεθόδων. Ωστόσο, μπορεί να υιοθετήσει και συμπεριφορές απώλειας βάρους, όπως για παράδειγμα την αφαγία μετά το επεισόδιο ή εξαντλητική γυμναστική, προκειμένου να «κάψει» τις θερμίδες.

3. Φάση συναισθηματικής δυσφορίας:

Μετά το επεισόδιο και ιδίως εφόσον ακολουθήσει μεθόδους αποβολής τροφής, επικρατούν έντονα δυσφορικά συναισθήματα, όπως ντροπή, ενοχές, απογοήτευση, απόγνωση, αηδία ή/και αίσθημα κενού. Όταν αυτό το τριφασικό επεισόδιο βουλιμίας γίνεται τακτικά και επαναλαμβανόμενα μπορεί να παρατηρηθούν και συμπτώματα κατάθλιψης.

Ο φάυλος κύκλος της βουλιμίας

Πράγματι, η βουλιμία έχει χαρακτηριστεί -και δικαίως- ως φαύλος κύκλος. Το άτομο μπορεί να αισθάνεται ότι δεν έχει τον έλεγχο του εαυτού του, να καταναλώνει αλόγιστα, να προσπαθεί να αποβάλλει τις θερμίδες και τελικά να βιώσει έντονη συναισθηματική δυσφορία. Ωστόσο, αυτή η δυσφορία μπορεί να πυροδοτήσει ένα νέο επεισόδιο βουλιμίας, επιτείνοντας τα δυσφορικά συναισθήματα.

Παρότι την στιγμή εκδήλωσης ενός βουλιμικού επεισοδίου φαίνεται ότι παύουν να υπάρχουν προσωρινά τα δύσκολα συναισθήματά του και μπορεί να βιώνει ευχαρίστηση ή παρηγοριά στις μεγάλες ποσότητες φαγητού, όταν το επεισόδιο τελειώσει, η δυσφορία επιστρέφει πιο έντονη!

Βουλιμία και υπερφαγία: διαφορές και ομοιότητες

Παρά το γεγονός ότι η βουλιμία και η υπερφαγία αποτελούν αμφότερες διατροφικές διαταραχές, είναι σημαντικό να τονίσουμε ορισμένες ομοιότητες αλλά και διαφορές τους.

Ομοιότητες:

• Υπερφαγικά επεισόδια: Και οι δύο διαταραχές διέπονται από επαναλαμβανόμενα επεισόδια κατανάλωσης υπερβολικά μεγάλων ποσοτήτων τροφής.
• Αίσθημα απώλειας ελέγχου: Και στις δύο διαταραχές, το υπερφαγικό επεισόδιο συνοδεύεται από την έντονη αίσθηση απώλειας ελέγχου κατά την πρόσληψη τροφής.
• Συναισθηματικές δυσκολίες: Και στις δύο διαταραχές, μετά το υπερφαγικό επεισόδιο ακολουθούν δυσφορικά συναισθήματα, όπως άγχος, θλίψη, αηδία, ενοχές και ντροπή.

Διαφορές:

• Αντισταθμιστικές συμπεριφορές: Η βουλιμία περιλαμβάνει αντισταθμιστικές συμπεριφορές  (πρόκληση εμετού, χρήση καθαρτικών μεθόδων, υπερβολική άσκηση, ή νηστεία), ενώ στην υπερφαγία όχι.
• Εικόνα σώματος: Η αυτοεκτίμηση στη βουλιμία επηρεάζεται σε καθοριστικό βαθμό από το σωματικό βάρος και την εικόνα του σώματος, σε αντίθεση με την υπερφαγία που κάτι τέτοιο δεν είναι απαραίτητο.
• Συχνότητα και διάρκεια: Η βουλιμία ορίζεται από την εναλλαγή επεισοδίων υπερφαγίας και αντισταθμιστικής συμπεριφοράς κατά μέσο όρο 1 φορά την εβδομάδα για 3 μήνες. Στην υπερφαγία, τα υπερφαγικά επεισόδια δεν έχουν την ίδια συχνότητα και διάρκεια.

Βουλιμία: επιπτώσεις στη σωματική υγεία

Η βουλιμία είναι μια σοβαρή διατροφική διαταραχή, η οποία συχνά σχετίζεται με προβλήματα στη σωματική υγεία.

Για παράδειγμα, σε άτομα με βουλιμία και δη μετά από διαρκή επαναλαμβανόμενα επεισόδια παρατηρούνται γαστρεντερικά ή καρδιολογικά προβλήματα, οδοντιατρικά προβλήματα (κυρίως εξαιτίας των συχνών εμέτων), προβλήματα στην οστική πυκνότητα, ακόμα και στο αναπαραγωγικό σύστημα.

Βουλιμία και Οικογένειες: Η συστημική οπτική

Το άτομο που εκδηλώνει τα συμπτώματα της βουλιμίας είναι πιθανό να αισθάνεται ότι αδυνατεί να έχει την αυτονομία και την ανεξαρτησία του. Ταυτόχρονα, η εμφάνιση της διαταραχής στρέφει τον προβολέα στον «προβληματικό», γεγονός που επιτρέπει να ανασταλούν οι συγκρούσεις και να συγκαλυφθούν ζητήματα οικογενειακών σχέσεων και ρόλων. Έτσι, «θυσιάζονται» η ειλικρίνεια και η διαφάνεια στις σχέσεις, προκειμένου να διατηρηθεί η «ειρήνη» μέσα στο σπίτι.

Ο Minuchin, ένας από τους πρωτοπόρους της οικογενειακής θεραπείας, ερμήνευσε τη βουλιμία ως ένα σύμπτωμα που σχετίζεται με δυσλειτουργικές οικογενειακές δυναμικές στις σχέσεις των μελών.

Σύμφωνα με την οπτική του, η βουλιμία μπορεί να οφείλεται σε:

1. Ασαφή όρια:

Η οικογένεια μπορεί να παρουσιάζει ασαφή όρια ρόλων και ευθυνών, ενώ παρατηρείται και έλλειψη σαφούς διαχωρισμού μεταξύ των μικρότερων συστημάτων της οικογένειας (ζευγάρι, γονείς, παιδιά). Αυτή η ασάφεια δημιουργεί προϋποθέσεις αναστολής της ατομικότητας και της αυτονομίας για χάρη της συνοχής της οικογένειας.

2. Υπερβολική εμπλοκή:

Τα ασαφή όρια επιτρέπουν την συναισθηματική εξάρτηση μεταξύ των μελών, δυσχεραίνοντας την οικοδόμηση προσωπικής ταυτότητας για τα μέλη (ιδίως για τα παιδιά).

3. Ανεπαρκής επικοινωνία:

Η επικοινωνία μπορεί να μην είναι ανοιχτή, με έλλειψη σαφούς έκφρασης συναισθημάτων και αναγκών. Έτσι, τείνει να επικρατεί είτε αποσιώπηση δύσφορων συναισθημάτων είτε κριτική, όταν αυτά εκφράζονται.

4. Άρνηση:

Υπάρχουν περιπτώσεις, όπου διαπιστώνεται άρνηση ή υποτίμηση της σοβαρότητας της βουλιμίας. Τα μέλη της οικογένειας δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν το πρόβλημα και το ερμηνεύουν ως μια «φάση» για το άτομο, η οποία θα περάσει.

Κατανοώντας την βουλιμία: Η υπαρξιακή συστημική οπτική

Προσεγγίζοντας αυτή την ενότητα μέσα από το πρίσμα της υπαρξιακής συστημικής προσέγγισης, η βουλιμία δεν αποτελεί τόσο μια ατομική διαταραχή όσο μια έκφραση δυσλειτουργίας των σημαντικών οικογενειακών σχέσεων.

Μπορεί να ερμηνευθεί ως μια απόπειρα επίλυσης ή διαχείρισης συναισθηματικής δυσφορίας, όπως ο φόβος της απόρριψης από τους σημαντικούς άλλους ή η ανάγκη για αίσθηση ελέγχου σε ένα περιβάλλον, το οποίο βιώνεται ως απρόβλεπτο ή απρόσιτο.

Άλλωστε, σε τέτοιες περιτπώσεις διαπιστώνεται ότι «ο ασθενής» έχει ενοχοποιηθεί ως προς την αξία του ή τις δυνάμεις του. Υπό αυτή την έννοια, η βουλιμία μπορεί να αποτελεί μια μορφή έκφρασης και εκδραμάτισης (δηλαδή εκτόνωσης) των συναισθημάτων, όταν αυτά για κάποιο λόγο δεν επιτρέπεται να εκφραστούν διαφορετικά.

Το άτομο με βουλιμία είναι πιθανό να προσπαθεί να διαχειριστεί το άγχος για τον εαυτό του σε μια περίοδο υπαρξιακής κρίσης (για παράδειγμα ένα μεταβατικό αναπτυξιακό στάδιο ή μια οδυνηρή απώλεια).

Ιδίως, εφόσον αισθάνεται ότι δεν έχει τη δυνατότητα να επικοινωνήσει λεκτικά τις σκέψεις και τα συναισθήματά του, το βάρος της δυσφορίας μετακυλίεται στο φαγητό και οικοδομείται σταδιακά το μοτίβο υπερφαγία – αποβολή – συναισθηματική επιβάρυνση.

Σε προσωπικό επίπεδο, το άτομο με βουλιμία ίσως να αισθάνεται υπαρξιακό κενό. Να αισθάνεται, δηλαδή, πως η ζωή του δεν έχει σκοπό και να προσπαθεί μάταια να γεμίσει αυτό το κενό μέσα από το φαγητό.

Από την άλλη πλευρά, συχνά παρατηρείται ότι ο φαύλος κύκλος της βουλιμίας νοηματοδοτείται από το άτομο ως μια μορφή αυτοτιμωρίας. Έτσι, πέρα από την αίσθηση απώλειας ελέγχου, υπάρχει ο κίνδυνος να θεωρηθεί και ως ένας τρόπος τιμωρίας και επικύρωσης της «προβληματικότητάς» του.

Πώς αντιμετωπίζεται η βουλιμία; Η υπαρξιακή συστημική προσέγγιση

Όπως έχει αναδειχθεί, η βουλιμία είναι ένα δύσκολο και πολυσύνθετο φαινόμενο. Οι άνθρωποι που αντιμετωπίζουν αυτή την συνθήκη είναι σημαντικό να αναγνωρίσουν τη δυσκολία της κατάστασης και σε αυτές τις συνθήκες, η ψυχοθεραπεία είναι ένας τρόπος να μπορέσουν να σταθούν διαφορετικά.

Η υπαρξιακή συστημική ψυχοθεραπεία εστιάζει στην κατανόηση και νοηματοδότηση για την ύπαρξη της συγκεκριμένης διαταραχής στη ζωή του θεραπευόμενου.

Ο θεραπευόμενος, μέσα στον ασφαλή χώρο της συνεδρίας έχει την ευκαιρία να μιλήσει για τις σημαντικές του σχέσεις και να κατανοήσει το ρόλο του φαγητού στη ζωή του και την αυτοεικονά του.

Παράλληλα, η υπαρξιακή συστημική ψυχοθεραπεία αποσκοπεί την οικοδόμηση υγιούς σχέση με τον εαυτό και στην ανάκτηση ή κατάκτηση αυτοεκτίμησης και αυτοπεποίθησης.

Επιπλέον, γίνεται εστίαση σε λειτουργικούς τρόπους κατανόησης και διαχείρισης των συναισθημάτων του, με σκοπό όχι μόνο να μειωθεί η συμπτωματολογία, αλλά σταδιακά το φαγητό να συνδεθεί με την απόλαυση, την επιθυμία και τη θρέψη (σωματική, ψυχική, σχεσιακή).

Ψυχοθεραπεία και συνειδητότητα στη βουλιμία

Ευρύτερα, η συνειδητότητα που μπορεί να κερδίσει κανείς μέσα από τη ψυχοθεραπεία, παρέχει την ευκαιρία στον θεραπευόμενο να επιλέγει τον τρόπο που θα σχετιστεί με τα συναισθήματά του και τις δυσκολίες του, χωρίς να χρειάζεται να τα μεταφέρει σε άλλες πτυχές της ζωής του (π.χ. διατροφή).

Και, ακόμα και αν συνεχίζει να το μεταφέρει, να μπορεί να ερμηνεύει την κατάσταση όχι με τρόπο απαξίας εαυτού, αλλά με εμπιστοσύνη και τρυφερότητα ότι μπορεί να τα καταφέρει.

Όταν οι θεραπευόμενοι με βουλιμία βρίσκονται στην εφηβεία, η οικογενειακή θεραπεία μπορεί να βοηθήσει πολλαπλά, όχι μόνο το άτομο με την βουλιμία αλλά και ολόκληρη την οικογένεια, εφόσον το σύμπτωμα της βουλιμίας προέρχεται και σχετίζεται με τις δυσλειτουργικές σχέσεις μέσα στην οικογένεια.

Εκεί, οι στόχοι για υγιή οριοθέτηση των μελών της οικογένειας, ανάπτυξη σαφούς και ειλικρινούς επικοινωνίας, η ενίσχυση της αυτονομίας και της ατομικής ταυτότητας, η ανάπτυξη υγιών τρόπων αντιμετώπισης των συναισθημάτων και των συγκρούσεων είναι, μεταξύ άλλων, κεντρικοί στόχοι για την αντιμετώπιση της βουλιμίας.

Ο στόχος δεν είναι να υφεθούν απλώς τα συμπτώματα, αλλά το ίδιο το οικογενειακό σύστημα να μετατοπιστεί, ώστε όλοι να έχουν τον προσωπικό χώρο να σχετιστούν μεταξύ τους με έναν τρόπο νέο, λειτουργικό, αυθεντικό, ευχαριστιακό.