Το άγχος, αποτελεί έναν συχνό «επισκέπτη» στη σύγχρονη εποχή και έχει καταστεί το επίκεντρο μελέτης στην επιστημονική κοινότητα, αλλά και βασικό θέμα συζήτησης στο δημόσιο διάλογο. Ωστόσο, με αυτό το ζήτημα έχουν ασχοληθεί φιλόσοφοι και επιστήμονες εδώ και αιώνες, καθώς αναδεικνύεται ως ένα θέμα… διαχρονικό!
Τι είναι το άγχος
Σε αδρές γραμμές το άγχος έχει οριστεί ως μια σωματική και ψυχική αντίδραση απέναντι σε μια απειλητική συνθήκη, η οποία χαρακτηρίζεται από ανησυχία, σωματική ένταση και συχνά συνδέεται με το φόβο.
Πιο αναλυτικά, περιγράφεται ως ένα γενικό αίσθημα έντασης, εγρήγορσης και πίεσης. Κάποιες φορές συνοδεύεται και από σωματικές ενδείξεις (π.χ. ζαλάδα, αίσθημα γρήγορου καρδιακού παλμού, εφίδρωση κ.α.).
Δεν συνιστά συνήθως μια ευχάριστη εμπειρία, όμως έχει μια σημαντική λειτουργικότητα στη ζωή μας, καθώς υποδηλώνει ότι καλούμαστε να διαχειριστούμε κάποιες καταστάσεις απαιτητικές, αποσταθεροποιητικές και σημαντικές.
Συνεπώς, το άγχος θα μπορούσε να ιδωθεί και ως ευκαιρία να έρθουμε σε επαφή με τον εσωτερικό μας κόσμο και το εξωτερικό περιβάλλον.
Άραγε, θα μπορούσε το άγχος να συνδεθεί και με άλλες έννοιες, όπως με τις σημαντικές σχέσεις ή το νόημα ζωής;
Σε αυτό το άρθρο, θα εξερευνήσουμε τη συστημική και την υπαρξιακή διάσταση του άγχους, οι οποίες μπορούν να βοηθήσουν να το κατανοήσουμε και από άλλα πρίσματα.
Το Άγχος και η Συστημική Οπτική
Η Συστημική Θεώρηση υπογραμμίζει ότι το άγχος δεν είναι αποκλειστικά ένα ατομικό φαινόμενο, αλλά επηρεάζεται σημαντικά από τις σχέσεις και τα συστήματα, στα οποία αλληλεπιδρούμε.
Άλλωστε, το κοινωνικό, το κοινοτικό, το σχεσιακό και το διαπροσωπικό πλαίσιο, επιδρούν σημαντικά στον τρόπο σκέψης και βίωσης της ζωής.
Επομένως, οι σχέσεις μάς συνδιαμορφώνουν και μάς συγχρονίζουν με τον χωροχρόνο που ζούμε.
Το άγχος μέσα στα συστήματα:
- Η οικογένεια ως το πρώτο σύστημα: Οι δυναμικές των οικογενειακών σχέσεων (των πρώτων σχέσεων στις οποίες υπάρχουμε), οι επικοινωνιακοί τρόποι και τα μη λεκτικά μηνύματα που διακινούνται, παίζουν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της προσωπικότητας και των αντιδράσεών μας στο άγχος. Το οικογενειακό μικροκλίμα, μεταξύ άλλων, δίνει μια κεντρική οπτική για τον τρόπο ζωής.
- Οι κοινωνικές ομάδες και οι διαπροσωπικές σχέσεις: Οι φίλοι, οι συνάδελφοι, αλλά και ευρύτερα οι κοινότητες, στις οποίες επιλέγουμε να ανήκουμε, επηρεάζουν τις πεποιθήσεις μας, τις αξίες μας και τις αντιλήψεις μας για τον εαυτό και τον κόσμο. Με αυτό τον τρόπο μπορεί να καθοριστεί ποια πεδία ζωής βιώνουμε ως αγχογόνα.
- Η κοινωνία ως υπερσύστημα: Οι πολιτισμικές αξίες, η ιστορική διαδρομή, οι κανόνες και οι προσδοκίες της εκάστοτε κοινωνίας επιδρούν στον τρόπο που αντιλαμβάνονται τη ζωή τα μέλη της και επηρεάζουν την αντίληψη και την εκδήλωση του άγχους.
Το Άγχος και η Υπαρξιακή Θεώρηση
Αρκετοί υπαρξιστές φιλόσοφοι, όπως ο Martin Heidegger, αλλά και θεραπευτές, όπως ο Rollo May, σημειώνουν ότι το άγχος αποτελεί μια θεμελιώδη και πολύτιμη ανθρώπινη εμπειρία, η οποία είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ύπαρξή μας.
Για αυτό το λόγο, είναι σημαντική η νοηματοδότησή του, προτού ονομαστεί καταστρεπτικό ή γίνει προσπάθεια απλώς να εξαλειφθεί.
Η νοηματοδότηση επιτρέπει – πέρα από την κατανόηση – και την αλλαγή. Δεν επικεντρώνεται στην εξάλειψη του άγχους, αλλά στη λειτουργία του στη ζωή του ανθρώπου.
Το άγχος ενεργοποιείται απέναντι σε καταστάσεις που λογίζονται ως απειλητικές ή επικίνδυνες. Αυτές οι καταστάσεις δε σχετίζονται μόνο με φαινόμενα του εξωτερικού περιβάλλοντος (π.χ. ένας σεισμός ή μια ληστεία), αλλά και με φαινόμενα του εσωτερικού κόσμου (π.χ. «θα καταφέρω να πραγματοποιήσω το όνειρό μου»;).
Ταυτόχρονα, δεν ανησυχούμε όλοι για τα ίδια πράγματα. Το άγχος είναι μια υποκειμενική εμπειρία. Ωστόσο, υπάρχουν ορισμένες πανανθρώπινες καταστάσεις, οι οποίες προκαλούν άγχος. Ας δούμε ποιες είναι αυτές.
- Η συνειδητοποίηση και η διαχείριση της ελευθερίας: Το άγχος προκύπτει συχνά όταν κανείς συνειδητοποιεί ότι έχει την ελευθερία να επιλέξει ως προς το τρόπο που θα ζήσει τη ζωή του. Αυτό συμβαίνει γιατί, ενώ είναι λυτρωτική η συνειδητοποίηση, φέρνει μαζί της ένα αίσθημα ευθύνης για τις επιλογές που θα κάνει. Μάλιστα, μπορεί να γεννώνται αμφισβήτηση, φόβος και αγωνία σχετικά με το αν οι επιλογές είναι σωστές, αν στο μέλλον θα φέρουν ικανοποίηση από τη ζωή, αλλά και αν θα καταφέρει να τις υλοποιήσει. Η ελευθερία της επιλογής, παρότι ακούγεται και είναι ένα σημαντικό δώρο στη ζωή του ανθρώπου, την ίδια στιγμή είναι αγχογόνος συνθήκη, αφού κανείς καλείται να ορίσει τον εαυτό του και να θέσει ο ίδιος το πλαίσιο της ζωής του.
- Η συνειδητοποίηση της φθοράς και του θανάτου: Η φθορά και ο θάνατος είναι εξαρχής συνυφασμένα με την ανθρώπινη ύπαρξη. Η συνειδητοποίηση ότι δεν υπάρχει άνθρωπος που μόνο θα γεννηθεί αλλά δε θα πεθάνει, προκαλεί ένα βαθύ αίσθημα ανασφάλειας και άγχους για το μέλλον. Η σκέψη για τη θνητότητα, ωστόσο, δεν αφορά αποκλειστικά το πεπερασμένο της ύπαρξης. Αφορά, παράλληλα, και τη διαπραγμάτευση για τη ζωή που θα ζήσει κανείς. Έτσι, η αναζήτηση νοήματος σε μια ζωή που κάποια στιγμή τελειώνει, είναι μια διαρκής πρόκληση.
- Η έλλειψη νοήματος ζωής: Η αίσθηση για κάποιον άνθρωπο ότι δε μπορεί να βρει νόημα στη ζωή του ή που δεν αισθάνεται ότι έχει προσωπική ταυτότητα, σε ένα κόσμο που διαρκώς αλλάζει με μεγάλες ταχύτητες, προκαλεί άγχος και δυσφορία. Το νόημα ζωής δεν είναι προκαθορισμένο. Σχετίζεται με το ερώτημα: «πώς θέλω να υπάρχω στον κόσμο». Καλείται κάθε πρόσωπο να το αναζητεί διαρκώς. Καλείται διαρκώς να αναστοχάζεται για τη θέση του στον κόσμο και τις σχέσεις (είτε με τον εαυτό είτε με άλλα πρόσωπα). Και αυτός ο αναστοχασμός επιφέρει υπαρξιακό άγχος!
- Ωστόσο, το νόημα ζωής βρίσκεται σε άμεση συνάρτηση με το ερώτημα: «ποιος είμαι». Η αυτογνωσία προσδίδει αίσθημα ασφάλειας και σταθερότητας. Έτσι, η διαπίστωση ότι δεν υπάρχει αυτό το σταθερό σημείο αυτοαναφοράς, μπορεί να διεγείρει έντονο άγχος. Εντούτοις, αυτό το άγχος αποτρέπει το πρόσωπο από το να καθηλωθεί σε μια αίσθηση κενού.
- Το άγχος της μοναξιάς: Στην υπαρξιακή προσέγγιση η μοναξιά είναι μια αναπόφευκτη εμπειρία. Ως ατομικότητες καλούμαστε να κατανοήσουμε ότι είμαστε μόνοι, καθώς αποτελούμε μοναδικές και ανεπανάληπτες υπάρξεις, όπου καμία δε μοιάζει, δεν ταυτίζεται με την άλλη. Η διαπίστωση αυτή δεν έχει σχέση με κάποια ναρκισσιστική περιγραφή του ανθρώπου, αλλά συνίσταται στην πραγματικότητα ότι, κανείς δεν συνταυτίζεται απόλυτα με κανέναν άλλον. Βέβαια, αυτό δεν αποκλείει την σύνδεση με τους άλλους ανθρώπους. Απεναντίας, αυτή ακριβώς η διαπίστωση, παρότι προκαλεί άγχος, μπορεί να γεννήσει δημιουργικές δυνάμεις αφενός για αυτογνωσία, αφετέρου για το χτίσιμο αυθεντικών σχέσεων. Παράλληλα, η καθήλωση στη μοναξιά και η μη αναζήτηση ουσιαστικών σχέσεων, οδηγεί στην απομόνωση, δηλαδή στην αποκοπή από τον κόσμο και τους άλλους. Εκεί, η μοναξιά γίνεται μια φυλακή, η οποία επιφέρει απελπισία και δεν επιτρέπει ούτε να αντιληφθούμε τη μοναδικότητά μας ούτε και να αποκομίσουμε σημαντικές σχέσεις, που θα μας επιτρέψουν να εμπλουτιστούμε.
Η Διαχείριση του Άγχους
Το άγχος μπορεί να είναι μια δυσάρεστη εμπειρία, αλλά δεν είναι μια κακή εμπειρία. Έχει μια λειτουργικότητα, αφού προκύπτει από κάτι (εσωτερικό ή εξωτερικό) που καλείται ο άνθρωπος να ανταποκριθεί.
Το άγχος, πέρα από τη διαπίστωση που αφορά τον κίνδυνο ή τη δυσκολία, κομίζει και την ανάγκη να βρεθεί λύση, ώστε κανείς να προχωρήσει παρακάτω. Καθώς το άγχος είναι μέρος της ανθρώπινης φύσης και εμπειρίας, το σημαντικό είναι να νοηματοδοτηθεί, αντί να κουκουλωθεί.
Πολλές φορές, πίσω από το αίτημα της διαχείρισης του άγχους, κρύβεται η προσδοκία να εξαφανιστεί. Όμως, η αποφυγή μιας τόσο σημαντικής εμπειρίας, μπορεί να προκαλέσει περισσότερη δυσφορία.
Μοιάζει σαν να πρέπει να μπει ένας φράχτης σε ένα ποτάμι, που όμως κάποια στιγμή θα υπερχειλίσει, καθώς συνεχίζει να ρέει.
Με άλλα λόγια, το άγχος επιμένει σε μεγαλύτερη ένταση, αν κάποιος δεν αφουγκραστεί τους λόγους, για τους οποίους προκύπτει, δημιουργώντας σημαντική ψυχική κόπωση. Για αυτό το λόγο η αποδοχή του άγχους είναι και το πρώτο βήμα για τη διαχείρισή του.
