Υπερφαγία: η δύναμη του φαγητού;

Τί είναι η υπερφαγία;

Η υπερφαγία, δηλαδή η κατανάλωση πολύ μεγάλων ποσοτήτων τροφής συνοδευόμενη από την αίσθηση ότι δεν υπάρχει έλεγχος για διακοπή κατανάλωσης, αποτελεί μια κατάσταση, η οποία δυσκολεύει πολλούς ανθρώπους διαφορετικών ηλικιών και σε διαφορετικές φάσεις ζωής.

Υπερφαγία και υπερφαγικά επεισόδια

Η υπερφαγία εκδηλώνεται με τα  λεγόμενα υπερφαγικά επεισόδια. Τα υπερφαγικά επεισόδια είναι περίοδοι υπερβολικής κατανάλωσης τροφής.

Τα υπερφαγικά επεισόδια, συχνά, συνοδεύονται από έντονα αρνητικά συναισθήματα προς τον εαυτό (ντροπή, ενοχή, απογοήτευση, απέχθεια κ.α.), γεγονός που το καθιστά ένα ζήτημα, που οι άνθρωποι δυσκολεύονται να μοιραστούν με κάποιον.

Συμπτώματα της υπερφαγίας

Τα άτομα με υπερφαγικά επεισόδια συνηθέστερα αισθάνονται πως το φαγητό ασκεί δύναμη πάνω τους, ενώ οι ίδιοι νιώθουν ανίσχυροι να αντισταθούν, όταν βιώνουν αυτή την έντονη παρόρμηση και μοιάζει σαν να «ενδίδουν».

Έτσι, καταναλώνουν πολύ μεγάλες ποσότητες τροφής και στο τέλος του επεισοδίου, αντί για το αίσθημα του κορεσμού και της πληρότητας, γεννώνται συναισθήματα δυσφορίας και εσωτερικού κενού.

Σύμφωνα με το κλινικό διαγνωστικό εγχειρίδιο DSM-5, η Διαταραχή Υπερφαγίας και περιλαμβάνει την εξής κλινική συμπτωματολογία:

• Επανειλημμένα επεισόδια υπερφαγίας, τα οποία πρέπει να εμπίπτουν στα εξής κριτήρια:
  • Η κατανάλωση σε συγκεκριμένο χρόνο (λ.χ. εντός 2 ωρών) ποσότητας τροφής, η οποία είναι ξεκάθαρα μεγαλύτερη από εκείνη που μπορούν να καταναλώσουν οι περισσότεροι άνθρωποι κατά την ίδια χρονική περίοδο και κάτω από παρόμοιες περιστάσεις.
  •  Αίσθηση ότι δε μπορούν να ελέγξουν την κατανάλωση της τροφής κατά τη διάρκεια του επεισοδίου (λ.χ., αίσθημα του ατόμου ότι αδυνατεί να σταματήσει να τρώει ή να ελέγξει πόσο τρώει).

• Τα υπερφαγικά επεισόδια χρειάζεται να συνοδεύονται με τουλάχιστον τρία από τα ακόλουθα χαρακτηριστικά:
  • Τρώει πολύ πιο γρήγορα από το φυσιολογικό.
  • Τρώει μέχρι να αισθανθεί δυσάρεστα υπερπλήρης.
  • Καταναλώνει μεγάλες ποσότητες τροφής χωρίς αίσθημα πείνας.
  • Τρώει μόνος του, καθώς νιώθει ντροπή για το πόσο πολύ τρώει.
  • Μετά το υπερφαγικό επεισόδιο αισθάνεται απέχθεια για τον εαυτό του ή νιώθει ένοχος.
• Υπάρχει έκδηλη ενόχληση σχετικά με την υπερφαγία.
• Κατά μέσο όρο, η υπερφαγία εκδηλώνεται τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα για περίοδο 3 μηνών (Διαγνωστικά Κριτήρια DSM-5, 2015, σελ. 174).

Υπερφαγία και αίτια

Εστιάζοντας περισσότερο στο ζήτημα, ενώ μοιάζει πως οι άνθρωποι που θα κάνουν υπερφαγικά επεισόδια πεινούν για φαγητό, η εξήγηση είναι κάπως διαφορετική.

Κάποιες φορές, οι άνθρωποι που εκδηλώνουν υπερφαγικά επεισόδια φαίνεται να «πεινούν» για κάτι διαφορετικό: επιθυμία για ζωή, συντροφικότητα, φροντίδα, αποδοχή, αγάπη είναι μερικά μόνο παραδείγματα.

Σε άλλες περιπτώσεις, η υπερφαγία λειτουργεί ως «παρηγοριά» απέναντι σε μία έντονα αρνητική εικόνα για τον εαυτό, ενώ ταυτόχρονα το φαγητό λειτουργεί ως μέσο (αυτο)τιμωρίας ή ως αντίδραση σε συναισθηματικό πόνο, ο οποίος δεν μπορεί να εκφραστεί λεκτικά.

Έτσι, αν εμβαθύνουμε πέρα από τα συμπτώματα, συχνά μπορούμε να συναντήσουμε ανθρώπους, οι οποίοι έχουν βιώσει ενοχή, τραύμα ή/και καταπίεση.

Υπάρχουν, επίσης, περιπτώσεις όπου το φαγητό συμβολίζει κάτι παραπάνω από τη θρέψη και την απόλαυση που μπορεί να συνοδεύει τη κατανάλωσή του.

Μπορεί, για παράδειγμα, να συνιστά ένα μέσο έκφρασης συναισθημάτων ή ελέγχου για ανθρώπους που δυσκολεύονται να εκφράσουν τα συναισθήματά τους ή έναν αδόκιμο τρόπο αντιμετώπισης δυσκολιών.

Έτσι, τα υπερφαγικά επεισόδια κάνουν την εμφάνισή τους όταν κανείς αισθάνεται ανίσχυρος μπροστά σε δυσκολίες και δυσκολεύεται σε μεγάλο βαθμό να διαχειριστεί το άγχος ή τη δυσφορία του.

Επιπλέον, ο ρόλος του φαγητού μέσα στην οικογενειακή δομή διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην εκδήλωση της διαταραχής.

Για παράδειγμα, αν το γρήγορο φαγητό ήταν απαγορευμένο στην οικογένεια, αυτή η απαγόρευση/στέρηση μπορεί να ενισχύσει την «ανάγκη» για υπερκατανάλωσή του και, επομένως, τα υπερφαγικά επεισόδια να αφορούν κατανάλωση μεγάλων ποσοτήτων junk food.

Από την άλλη, η έλλειψη συναισθηματικής ζεστασιάς και υποστήριξης μέσα στο οικογενειακό περιβάλλον, μπορεί να ενισχύσει την τάση υποκατάστασης αυτού του κενού μέσω ξεσπασμάτων στο φαγητό.

Υπερφαγία και αντιμετώπιση: υπαρξιακή συστημική ψυχοθεραπεία

Στην υπαρξιακή συστημική ψυχοθεραπεία γίνεται εστίαση στις δυσλειτουργικές σχέσεις που υπάρχουν μέσα στην οικογένεια, αφού συχνά επιδρά σημαντικά στην εκδήλωση της συγκεκριμένης διαταραχής.

Διερευνώνται πιθανές δυσλειτουργίες στην επικοινωνία, αν υπήρχε ή εξακολουθεί να υπάρχει απουσία συναισθηματικής υποστήριξης μεταξύ των μελών της οικογένειας, αλλά και αν υπάρχουν σχέσεις εξουσίας μέσα στο οικογενειακό σύστημα.

Πέρα από τα συμπτώματα που επισείει η υπερφαγία, στην υπαρξιακή συστημική ψυχοθεραπεία δίνεται βάση και στη κατανόηση των βαθύτερων αιτιών που έχουν οδηγήσει στην εκδήλωσή τους, αλλά και στη νοηματοδότηση των υπερφαγικών επεισοδίων για τη ζωή του θεραπευόμενου.  

Συνολικά, το ζήτημα της υπερφαγίας αποτελεί μια δύσφορη κατάσταση για τον άνθρωπο που το βιώνει. Ωστόσο, όπως φαίνεται, δεν συμβαίνει «από μόνο του», αλλά συνήθως συνδέεται με κάποια ή κάποιες από τις παραπάνω εξηγήσεις.

Η φροντίδα, λοιπόν, των ανθρώπων με υπερφαγία ψυχοθεραπευτικά είναι σημαντικό να μην εστιάζει μόνο στην ανακούφιση από το σύμπτωμα, αλλά και στην αναζήτηση των βαθύτερων αιτιών και συσχετισμών που οδηγούν εκεί.

Βιβλιογραφία

Γκοτζαμάνης, Κ. (Επιμ.) (2015). Διαγνωστικά Κριτήρια από DSM-5. Ιατρικές Εκδόσεις Λίτσας.