Φοβία: Νοηματοδοτώντας τη σκιά που στερεί τη ζωή

Τι είναι η φοβία;

Φανταστείτε ένα άψυχο αντικείμενο ή ένα πλάσμα, ίσως μια αράχνη, ένα ψηλό κτίριο ή ένα πλήθος, να γίνεται η πηγή μιας ανυπόφορης ανησυχίας, η οποία προκαλεί άγχος, ένταση και έντονο φόβο, με αποτέλεσμα την τάση το άτομο να ζει με αυτή την ανησυχία και αυτή να καθορίζει την καθημερινότητα και τη ζωή του.

Συχνότερα, προκειμένου να αποφύγει την τρομακτική συνάντηση, το άτομο μπορεί να θυσιάσει δραστηριότητες, ακόμα και αν αυτές του προσφέρουν ευχαρίστηση. Ζει σε μια φυλακή αυτοεπιβολής, φοβούμενο τη πιθανότητα μιας κρίσης πανικού, με ταχυκαρδία, δύσπνοια και εφίδρωση. Να ζει υπό το την πίεση ενός διαρκούς φόβου, χωρίς να υπάρχει εμφανής εξωτερική απειλή

Αυτή η περιγραφή απεικονίζει μια συχνή εκδήλωση φοβίας. Η φοβία αφορά την υπέρμετρη ανησυχία, το άγχος και τον φόβο για κάτι απειλητικό, το οποίο εκείνη την στιγμή δεν υφίσταται πραγματικά. Οι φοβίες ανήκουν στις αγχώδεις διαταραχές, ακριβώς γιατί η κεντρική εκδήλωση της φοβίας είναι το άγχος (σε πιο έντονες καταστάσεις και ο πανικός), μαζί με τον φόβο.

Η φοβία δεν είναι απλά ένας φόβος. Είναι μια έντονα αγχογόνος συνθήκη, η οποία επισκιάζει τη ζωή και την ευχαρίστησή της.

Η Διαφορά Μεταξύ Φόβου και Φοβίας:

Όπως προαναφέρθηκε, ο φόβος και η φοβία είναι δύο διαφορετικές καταστάσεις, οι διαφορές των οποίων είναι σημαντικό να περιγραφούν.

Φόβος:

Ο φόβος αποτελεί μια αναμενόμενη αντίδραση απέναντι σε έναν πραγματικό κίνδυνο ή μια άμεση απειλή.  Σε αυτές τις περιπτώσεις ενεργοποιείται το σύστημα “αντίδραση μάχης ή φυγής” (fight-or-flight response), με στόχο το άτομο να προστατεύσει τον εαυτό του από την επικίνδυνη ή απειλητική συνθήκη. Τα χαρακτηριστικά του φόβου σε αυτές τις περιπτώσεις έχουν τα εξής χαρακτηριστικά:

• Είναι προσωρινός: Ο φόβος συνήθως υποχωρεί όταν ο κίνδυνος ή η απειλή εξαλειφθεί.

• Ενεργοποιείται σε πραγματική απειλή: Ο φόβος βασίζεται όταν διαπιστώνεται υπαρκτός κίνδυνος (π.χ. γίνεται σεισμός και πρέπει το άτομο να βρει ασφαλές καταφύγιο).
• Είναι προσαρμοστικός: Ο φόβος κινητοποιεί, προκειμένου να ληφθούν προφυλάξεις και να αποφευχθούν επικίνδυνες καταστάσεις (π.χ. αποφυγή κατανάλωσης αλκοόλ όταν κάποιος οδηγεί, προκειμένου να μη θέσει σε κίνδυνο τον εαυτό του).

Φοβία:

Στη περίπτωση της φοβίας παρατηρείται εμμονική ανησυχία για ένα αντικείμενο ή μια κατάσταση που όμως δεν αποτελεί πραγματικό κίνδυνο. Ενώ, δηλαδή, δεν υπάρχει ορατός κίνδυνος, ενεργοποιείται το σύστημα του φόβου σαν να υπάρχει. Η φοβία έχει συνήθως τα εξής χαρακτηριστικά:

• Έχει διάρκεια στο χρόνο: Η φοβία και τα συμπτώματα που τη συνοδεύουν υπάρχουν ακόμα και όταν δεν υφίσταται υπαρκτός κίνδυνος.
• Δεν σχετίζεται με έναν πραγματικό κίνδυνο ή απειλή: Στη φοβία δεν υπάρχει ρεαλιστική εκτίμηση του κινδύνου.
• Οδηγεί συχνά σε συμπεριφορές περιορισμού: Τα άτομα με έντονη φοβία μπορεί, σε κάποιες περιπτώσεις, να αποφεύγουν καταστάσεις ή δραστηριότητες, ώστε να μειώσουν την ανησυχία (π.χ. «δε βγαίνω έξω γιατί μπορεί να πάθω καρδιακή προσβολή»).

Συμπτώματα της φοβίας

Τα συμπτώματα που συνοδεύουν μια φοβία είναι αρκετά και συχνά μοιάζουν με αυτά που συνοδεύουν έναν φόβο. Ενδεικτικά, χωρίζονται στις σωματικές ενδείξεις και στα ψυχολογικά συμπτώματα.

1. Σωματικές ενδείξεις σε μια φοβία:

• Ταχυκαρδία: Η καρδιά χτυπάει πιο γρήγορα και δυνατά από το συνηθισμένο, προκαλώντας αίσθημα παλμών.
• Δύσπνοια: Παρατηρείται δυσκολία στην αναπνοή, καθώς γίνεται γρήγορη και συνοδεύεται από αίσθημα έλλειψης αέρα.
• Εφίδρωση: Υπάρχει έκκριση ιδρώτα, η αίσθηση του οποίου μπορεί να είναι κρύα.
• Τρέμουλο: Δεν είναι σπάνιο να υπάρχουν ακούσιες σωματικές δονήσεις στα χέρια, τα πόδια ή ακόμα και ολόκληρο το σώμα.
• Ναυτία: Αίσθημα αδιαθεσίας, τάση για εμετό, ή πόνος στο στομάχι.
• Ζάλη: Σε περιπτώσεις που η ανησυχία είναι σε υψηλή ένταση, μπορεί να ενεργοποιηθεί αίσθημα ζαλάδας, ίλιγγου ή απώλειας ισορροπίας.
• Μυϊκή ένταση: Αφορά το σφίξιμο των μυών με αποτέλεσμα τον σωματικό πόνο.
• Κνησμός ή μουδιάσμα: Αίσθημα μυρμηγκιάσματος ή απώλειας αίσθησης στο δέρμα.

Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι οι σωματικές αυτές ενδείξεις μπορεί να υπάρξουν και σε περιπτώσεις που υπάρχει ένας πραγματικός κίνδυνος, ωστόσο στη φοβία η έντασή τους μπορεί να είναι πιο αυξημένη.

2. Ψυχολογικά συμπτώματα φοβίας:

• Άγχος: Υπάρχει διάχυτο αίσθημα ανησυχίας, ενώ κάποιες φορές μπορεί να εκδηλωθεί και πανικός.
• Φόβος: Στην περίπτωση της φοβίας, αυτό το αίσθημα δεν συνοδεύεται από άμεση απειλή από ένα συγκεκριμένο αντικείμενο ή κατάσταση.
• Θλίψη: Στη φοβία μπορεί να γεννηθεί ένα αίσθημα θλίψης ή απελπισίας, το οποίο μπορεί να οδηγήσει σε απώλεια ενδιαφέροντος για δραστηριότητες.
• Αίσθημα Αβοηθητότητας: Αυτό το αίσθημα σχετίζεται με την αίσθηση ότι κανείς δε μπορεί να βοηθήσει στη δύσκολη φάση της φοβίας, όπως επίσης και ότι το ίδιο το άτομο αδυνατεί να ελέγξει το συναίσθημά του και εγκλωβίζεται.
• Ενοχή και Ντροπή: Καθώς το άτομο συνήθως έχει επίγνωση του παράλογου φόβου, μπορεί να αισθανθεί ενοχή και ντροπή σχετικά με τη φοβία και την συνεπάγωγη αποφυγή του αντικειμένου ή της κατάστασης που προκαλεί ανησυχία. Έτσι, επηρεάζεται η εικόνα εαυτού αρνητικά.
• Μοναξιά: Η παρατεταμένη ενεργοποίηση της φοβίας, καθώς είναι συνθήκη που επιφέρει δυσφορία, μπορεί να οδηγήσει σε τάση απομόνωσης και αίσθηση ότι δεν υπάρχει υποστήριξη από τους γύρω του.

Οι συνέπειες της φοβίας

Το βίωμα τις φοβίας, πέρα από τις σωματικές και ψυχολογικές αντιδράσεις, επιφέρει και ένα εύρος συνεπειών, το οποίο συχνά επιδρά σε ποικίλους τομείς της ζωής ενός ατόμου. Ενδεικτικά, ορισμένες επιπτώσεις των φοβιών συνοψίζονται στα εξής:

• Αποφυγή: Το άτομο τείνει να αποφεύγει το αντικείμενο ή την κατάσταση που προκαλεί φόβο (π.χ. αν υπάρχει φοβία με τα αεροπλάνα, θα προτιμήσει να ταξιδέψει με οποιοδήποτε άλλο μέσο παρά με αεροπλάνο).
• Περιορισμός δραστηριοτήτων: Η συστηματική ανησυχία μπορεί να οδηγήσει σε περιορισμό των καθημερινών δραστηριοτήτων, κοινωνικών επαφών ή χόμπι.
• Ψευδαίσθηση ασφάλειας: Η απομόνωση και ο αυτοπεριορισμός καταγράφονται ως «αποτελεσματικές αντιδράσεις» απέναντι στις φοβίες. Έτσι, δημιουργείται μια ψευδαίσθηση ασφάλειας, καθώς το άτομο μοιάζει να αποφεύγει άμεσα τις απειλητικές συνθήκες που νιώθει ότι υπάρχουν. Ωστόσο, με αυτή την προσέγγιση διαμορφώνεται μια παράδοξη πραγματικότητα.
• Παράδοξη πραγματικότητα: Ουσιαστικά, η “ασφάλεια” που προκύπτει από την απόσυρση ή την αποφυγή έχει υψηλό συναισθηματικό, σχεσιακό, κοινωνικό και προσωπικό τίμημα. Καθώς το άτομο συρρικνώνει τον εαυτό του για να «προστατευτεί», ουσιαστικά αδρανοποιείται.
• Εξάρτηση από άλλους: Το άτομο μπορεί να αισθάνεται την ανάγκη να βασίζεται σε πολύ υψηλό βαθμό στην υποστήριξη των άλλων για να το βοηθήσουν να αντιμετωπίσει τις φοβίες του, ενώ την ίδια στιγμή να αισθάνεται το ίδιο αδύναμο να αντιμετωπίσει τη δυσκολία του.
• Εργασιακές δυσκολίες: Μια φοβία μπορεί να επηρεάσει αρνητικά την επαγγελματική απόδοση, τις ευκαιρίες καριέρας και τις σχέσεις με τους συναδέλφους, καθώς δημιουργεί συνθήκες περιορισμού, ενώ η σκέψη είναι εστιασμένη στην αποφυγή.
• Ποιότητα ζωής: Συνολικά, οι φοβίες μπορούν να μειώσουν σημαντικά την ποιότητα ζωής του ατόμου, περιορίζοντας την ελευθερία, την αυτονομία και την ευτυχία του.

Φοβία και Υπαρξιακή Συστημική Θεώρηση

Από την οπτική γωνία της Υπαρξιακής Συστημικής Θεώρησης, οι φοβίες δεν περιγράφουν μόνο δυσλειτουργικές συμπεριφορές ή ψυχοσυναισθηματικές δυσκολίες, αλλά σημάδια βαθύτερων υπαρξιακών ανησυχιών. Ταυτόχρονα, είναι συνήθης η παρατήρηση ότι οι φοβίες γεννώνται εκεί που είτε πραγματικοί φόβοι είτε επιθυμίες για τη ζωή του, δεν έχει επιτραπεί να εκφραστούν και έτσι εξωτερικεύονται με ένα πιο σαρωτικό τρόπο.

Άλλωστε, δεν είναι το αντικείμενο της φοβίας που μπορεί να δημιουργεί πρόβλημα αλλά το πώς καταγράφουμε τον εαυτό μας απέναντι στον κόσμο. Με άλλα λόγια, δεν είναι μόνο ότι κάτι εξωτερικό μπορεί να δημιουργεί φόβο αλλά και ότι αισθανόμαστε τον εαυτό μας αδύναμο, χωρίς τη δυνατότητα να νιώθουμε ότι έχουμε τον έλεγχο του εαυτού.

Πέρα από τους φόβους που συνδέονται με ένα εξωτερικό ερέθισμα ή μια κατάσταση, υπάρχουν ορισμένοι θεμελιώδεις φόβοι, οι οποίοι έχουν μια υπαρξιακή και αναπτυξιακή διάσταση, όπως η θνητότητα, η ελευθερία, η μοναξιά και η αναζήτηση αυθεντικού νοήματος. Ας τους δούμε αναλυτικότερα παρακάτω:

• Φόβος θανάτου: Η συνειδητοποίηση της φθοράς και της θνητότητας μπορεί να πυροδοτήσει άγχος και φόβο για το άγνωστο. Σε αυτές τις περιπτώσεις, όταν η σκέψη καταλήγει σε υπαρξιακό αδιέξοδο, τότε μπορεί να πυροδοτηθούν φοβίες. Η Υπαρξιακή Συστημική Θεώρηση εστιάζει στο τρόπο, με τον οποίο οι φοβίες σχετίζονται με την αγωνία για νοηματοδότηση όχι μόνο του θανάτου, αλλά περισσότερο του εαυτού και της ζωής.
• Φόβος ελευθερίας: Η αίσθηση ότι έχουμε τη δυνατότητα για απεριόριστες επιλογές στη ζωή μπορεί να γεννήσει ανασφάλεια, αφού το άτομο καλείται να επιλέξει και να δώσει δομή και νόημα στη ζωή του. Έτσι, η Υπαρξιακή Συστημική προσέγγιση εστιάζει στη σύνδεση ανάμεσα στη φοβία και  στην ικανότητα του ατόμου να αναλάβει την προσωπική ευθύνη να κάνει επιλογές στη ζωή του και αντέξει την αγωνία που προκύπτει, όταν κανείς αναζητά να δομήσει προσωπική ταυτότητα.
• Φόβος απομόνωσης: Είναι γνωστό ότι για τους ανθρώπους είναι σημαντική η ανάγκη για σύνδεση και «ανήκειν». Η ένταξη σε συλλογικότητες και κοινωνικές ομάδες, αλλά και ευρύτερα το «σχετίζεσθαι» με τους άλλους παρέχει τη δυνατότητα ταυτίσεων αλλά και της οικοδόμησης προσωπικής ταυτότητας. Ο φόβος της απομόνωσης από την κοινωνική πραγματικότητα, που αφήνει έκθετη την ανάγκη και την επιθυμία για σχέση, μπορεί να πυροδοτήσει φόβο μοναξιάς και απόρριψης. Όταν, μάλιστα, υπάρχει μια αυτοεικόνα ότι μπορεί το άτομο να μην είναι αρεστό στους άλλους ή ότι ο κόσμος είναι επικίνδυνος, τότε η επιθυμία για άνοιγμα συγκρούεται με τον φόβο που οδηγεί σε κλείσιμο. Η Υπαρξιακή Συστημική Θεώρηση αγγίζει όλα αυτά τα ζητήματα, με στόχο να ακουστεί η επιθυμία, αλλά και να γίνει συνειδητή η ρίζα του φόβου που γεννά φοβία.
• Φόβος μη αυθεντικότητας: Η επιθυμία για αυθεντική ύπαρξη, δηλαδή η αίσθηση ότι είμαστε ο εαυτός μας απέναντι στα πράγματα διαδραματίζει σημαντικό ρόλο για την αυτοεικόνα μας. Έτσι, η αμφιβολία για τον εαυτό μπορεί να διευκολύνει την οικοδόμηση αμφισβήτηση για τον εαυτό και ορισμένες φορές να τον καθιστά και ευάλωτο στην κριτική των άλλων. Η Υπαρξιακή Συστημική προσέγγιση αγγίζει αυτό το ζήτημα, ώστε να γίνει κατανοητός ο τρόπος, με τον οποίο οι φοβίες μπορεί να συνδέονται με την αγωνία του ατόμου να νιώθει και να εκφράζει τον εαυτό του με αυθεντικότητα.

Φοβία και Ψυχοθεραπεία

Η Υπαρξιακή Συστημική Ψυχοθεραπεία δε στοχεύει αποκλειστικά στην εξάλειψη των συμπτωμάτων αυτής της δύσφορης κατάστασης. Ο θεραπευτής βοηθά το άτομο να εξερευνήσει τις βαθύτερες ανησυχίες που υποβόσκουν πίσω από τη φοβία, να αναγνωρίσει τα μοτίβα σκέψης και συμπεριφοράς που τη διατηρούν και να αναζητήσεις λειτουργικούς τρόπους αντιμετώπισης των υπαρξιακών του συγκρούσεων. Ταυτόχρονα, η ψυχοθεραπευτική διεργασία αποσκοπεί και στην ανάδειξη του ατόμου, καθώς πολλές φορές η κλονισμένη αυτοεικόνα, δημιουργεί την αίσθηση προσωπικής αδυναμίας.

Η φοβία, πέρα από ένα δυσάρεστο σύμπτωμα, μπορεί να αποτελέσει και μια αφορμή για αυτογνωσία και προσωπική ανάπτυξη. Μέσα από την εξερεύνηση των αιτιών και των επιπτώσεων της φοβίας, το άτομο μπορεί να:

1. Κατανοήσει σε βάθος τις αξίες και τις πεποιθήσεις του:

Η φοβία συχνά σχετίζεται με τις βαθύτερες αξίες και πεποιθήσεις μας. Για παράδειγμα, μια φοβία για τα ύψη μπορεί να σχετίζεται με την ανάγκη για ασφάλεια και έλεγχο, ενώ μια φοβία για την κοινωνική επαφή μπορεί να αντικατοπτρίζει την ανάγκη για αποδοχή και σύνδεση.

2. Αναγνωρίσει τα ανεκπλήρωτα συναισθήματά του:

Η φοβία μπορεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός κάλυψης δύσφορων συναισθημάτων (απώθηση ή καταπίεσή τους). Όταν δεν ονομάζουμε ανοιχτά τα συναισθήματά μας, τότε η δυσφορία εσωτερικεύεται και δημιουργεί ένταση, η οποία μπορεί να ευνοήσει την εκδήλωση φοβίας. Μέσα από την ψυχοθεραπεία, το άτομο μπορεί να έρθει σε επαφή με αυτά τα συναισθήματα, να τα επεξεργαστεί και να τα ενσωματώσει στην ψυχοσυναισθηματική του παλέτα.

3. Εντοπίσει τα μοτίβα συμπεριφοράς του:

Η φοβία συνήθως ενισχύει την υιοθέτηση επαναλαμβανόμενων μοτίβων συμπεριφοράς, που περιορίζουν την αυτονομία και τις δυνατότητες του ατόμου. Για παράδειγμα, η συστηματική αποφυγή περιοχών με κόσμο μπορεί να δημιουργήσει ένα σταθερό μοτίβο συμπεριφοράς, με σκοπό τη «αυτοπροστασία» απέναντι στην αίσθηση απειλής. Ωστόσο, μια τέτοια συνθήκη μπορεί να ενοχλεί το άτομο και να νιώθει ότι «χάνει» τον εαυτό του.  Μέσα από την ψυχοθεραπεία, το άτομο μπορεί να αναγνωρίσει και να νοηματοδοτήσει αυτά τα μοτίβα, να αμφισβητήσει την εικόνα για τον εαυτό του, να κατανοήσει σε βάθος τον ίδιο και να υιοθετήσει πιο λειτουργικές συμπεριφορές.

4. Ανακαλύψει νέες δυνατότητες:

Η αντιμετώπιση της φοβίας μπορεί να ανοίξει νέες δυνατότητες στη ζωή του ατόμου. Κατανοώντας τον φόβο του και δουλεύοντας με τον εαυτό του, το άτομο μπορεί να ανοιχτεί προς τη ζωή.

Συνοψίζοντας:

Η Υπαρξιακή Συστημική προσέγγιση δε θεωρεί τη φοβία ως αδυναμία, αλλά ως μια ευκαιρία για αυτογνωσία και προσωπική ανάπτυξη. Μέσα από την ψυχοθεραπεία, το άτομο μπορεί να κατανοήσει καλύτερα τον εαυτό του, να ξεπεράσει τους περιορισμούς του και να ζήσει τη ζωή ευχαριστιακά. Σίγουρα, δε μπορεί κανείς να ζει χωρίς φόβο, αλλά ο στόχος είναι αυτός ο φόβος να μην καθορίζει τον τρόπο που θα ζει.